Bir Söz Cehennemi Nasıl Sekiz Cennet Eder?

Yunus Emre’nin dizelerinde sözün zamanı, yaratıcı gücü ve 8’in dönüştürücü anlamı

Yunus Emre, sözün insan ve dünya üzerindeki etkisini anlatırken onu yalnızca bir iletişim aracı olarak görmez. Söz; savaşı durdurabilen, insanı yaralayabilen, yarayı iyileştirebilen ve bir düzenin yönünü değiştirebilen canlı bir kuvvettir.

Onun en bilinen dizelerinden biri, sözün bu iki yönünü açıkça gösterir:

Söz ola kese savaşı
Söz ola kestire başı
Söz ola ağulu aşı
Bal ile yağ ede bir sözKişi bile söz demini
Demeye sözün kemini
Bu cihan cehennemini
Sekiz cennet ede bir söz

Söz savaşı durdurabilir; fakat insanın başını da kestirebilir. Zehirli bir yemeği bal ile yağ haline getirebilir; yanlış kullanıldığında ise huzurlu bir dünyayı cehenneme çevirebilir.

Bu nedenle Yunus Emre’nin asıl meselesi yalnızca güzel konuşmak değildir. Asıl mesele, sözün zamanını, ölçüsünü ve doğuracağı sonucu bilmektir.

Sözün demini bilmek

“Dem”, zaman anlamına gelir. Fakat burada yalnızca saatle ölçülen bir zamandan söz edilmez. Sözün demini bilmek; neyin, ne zaman, nasıl ve kime söyleneceğini bilmektir.

Her doğru söz, her anda söylenemez.

Doğru zamanda söylenen bir söz insanı uyandırabilir. Erken söylendiğinde anlaşılmayabilir, geç söylendiğinde etkisini yitirebilir. Yanlış bir tonla söylendiğinde yaralayabilir; doğru bir söyleyişle şifaya dönüşebilir.

Bu nedenle bilgelik, yalnızca ne söyleyeceğini bilmek değildir. Ne zaman konuşacağını, ne zaman susacağını ve sözünü hangi ölçüyle dile getireceğini de bilmektir.

Kişi söylediği şeyde haklı olabilir; fakat kullandığı dil karşısındakini anlamaya değil, savunmaya itebilir. Böyle bir durumda söz, hakikate hizmet etmek yerine çatışmayı büyütür.

Yunus Emre’nin “sözün demini bilmek” vurgusu, sözün yalnızca içeriğine değil; zamanına, niyetine ve taşıdığı tesire de dikkat çeker.

Cihan cehennemi ve sekiz cennet

“Cihan cehennemi” son derece güçlü bir ifadedir. Cehennem burada yalnızca ölümden sonraki bir mekân değil, insanın bu dünyada oluşturduğu acının da sembolüdür.

Bir ev, sürekli tekrarlanan kırıcı sözlerle cehenneme dönüşebilir. Bir ilişki, küçümseyen ve suçlayan bir dille yaşanmaz hâle gelebilir. Bir toplum, insanları birbirine düşman eden sözlerle parçalanabilir.

Bir insan da yıllar önce kendisine söylenen tek bir cümleyi içinde taşımaya devam edebilir:

“Sen yapamazsın.”

“Senden bir şey olmaz.”

“Senin fikrinin değeri yok.”

Bu cümleler söylendikleri anda sona ermez. Zamanla insanın kendi iç sesine dönüşebilir.

Fakat bunun tersi de mümkündür. Tam zamanında söylenen bir söz, kişinin kendisini yeniden görmesini sağlayabilir. Ümidini kaybetmiş bir insana güç verebilir, bir çatışmanın yönünü değiştirebilir veya yıllardır taşınan bir yükü hafifletebilir.

Bazen bir insanın dünyasını cehenneme çeviren de onu yeniden yaşanabilir hâle getiren de aynı yerdedir: dilin ucunda.

“Sekiz cennet” ifadesi öncelikle İslam ve tasavvuf kültüründeki cennet tasavvuruna dayanır. Dizeyi yorumlarken bu kültürel ve manevi bağlamı korumak gerekir.

Bununla birlikte, sayı sembolizmi açısından 8’in anlamı da dizenin içeriğiyle dikkat çekici biçimde örtüşür.

8; güç, hüküm, düzen, adalet, sorumluluk, sebep-sonuç ve yapılanın karşılığını bulmasıyla ilişkilidir. Soyut bir iradenin dünyada görünür ve somut bir sonuca dönüşmesi de 8’in alanındadır.

Söz ağızdan çıktığı anda yalnızca bir ses olmaktan çıkar. Bir etki meydana getirir; insanların düşüncelerini, duygularını, ilişkilerini ve kararlarını değiştirebilir.

Bu bakımdan 8, sözün yalnızca söylenişini değil, dünyada meydana getirdiği karşılığı temsil eder.

Bir sözle barış sağlanabilir, haksızlık görünür hâle getirilebilir, bir insana hakkı teslim edilebilir, bozulan bir düzen yeniden kurulabilir.

Söz, sonuç meydana getirdiği anda 8’in alanına girer.

3 sözü yaratır, 8 sonucu görünür kılar

Söz ve ifade denildiğinde ilk akla gelen enerji 3’tür.

3; düşüncenin dile gelmesi, sözün biçim kazanması, insanın kendisini ifade etmesi ve anlattığı şeyle başkalarına ulaşmasıdır. Şairler, halk ozanları, âşıklar, meddahlar ve sözüyle kalabalıklara tesir eden kişiler 3’ün ifade gücünü taşır.

Ağızdan çıkan her söz bir bakıma yaratım eylemidir. İnsan konuştuğunda, daha önce yalnızca zihninde bulunan bir düşünceyi dış dünyaya çıkarır. Görünmeyen bir şeyi görünür hâle getirir.

Fakat Yunus Emre’nin dizesinde söz yalnızca söylenmez; bir dünyayı dönüştürür.

İşte burada 8 devreye girer:

3 sözü doğurur; 8, o sözün hükmünü ve sonucunu dünyada görünür kılar.

3, neyin söylendiği ve nasıl ifade edildiğiyle ilgilidir. 8 ise söylenen sözün neye yol açtığını gösterir.

Bu nedenle etkili söz, yalnızca güzel kurulmuş bir cümle değildir. İnsanların hayatında, ilişkilerinde veya içinde yaşadıkları düzende gerçek bir karşılık meydana getiren sözdür.

Güç olarak söz

8’in temel meselelerinden biri güçtür. Fakat güç yalnızca makam, para veya otorite yoluyla kullanılmaz. Dil de insanın elindeki en güçlü araçlardan biridir.

Bir insan sözüyle cesaret verebilir veya korkutabilir; değerli hissettirebilir veya küçültebilir; birleştirebilir veya ayırabilir.

Bu nedenle sözün kullanımı, aynı zamanda gücün kullanımıdır.

Dengesiz 8, bu gücü baskı ve tahakküm aracına dönüştürebilir. Söz artık iletişim kurmak için değil, karşıdakini yenmek için kullanılır. İnsan anlamaya değil, hükmetmeye çalışır.

Böyle bir söz tehdit eder, suçlar, susturur ve cezalandırır. Yalnızca bir kişiyi yaralamakla kalmaz; aileler, toplumlar ve kuşaklar boyunca sürebilecek çatışmalar da oluşturabilir.

Dengeli 8 ise gücü merhamet ve adaletle birleştirir. Gerçeği saklamaz; fakat onu karşısındaki insanı ezmek için de kullanmaz. Sınır koyar, hakkı teslim eder, düzen kurar ve sözünün doğuracağı sonuçtan sorumluluk alır.

Gerçek güç, istediği sözü söyleyebilmek değil; söyleyebileceği hâlde yıkıcı sözü seçmemektir.

Bu, her sözün yumuşak olması gerektiği anlamına gelmez. Bazen insanın sert bir gerçeği söylemesi, bir haksızlığa itiraz etmesi veya açık bir sınır koyması gerekir.

Buradaki ölçü, sözün sertliği değil; hangi niyetle ve neyi gerçekleştirmek için söylendiğidir.

Hakikati görünür kılmak için söylenen net söz ile karşıdakini yaralamak için kullanılan sert söz aynı değildir.

Biri düzen kurar.
Diğeri güç gösterir.

Sözün değerini kim belirler?

İnsanlar çoğu zaman bir sözün değerini, onu söyleyen kişiye göre belirler. Sevdiğimiz veya otorite kabul ettiğimiz birinden gelen sözü daha kolay benimser; karşı olduğumuz bir insanın sözünü ise içeriğini tartmadan reddedebiliriz.

Oysa bir sözün doğruluğu, sahibinin itibarıyla artmaz veya azalmaz.

Kusurlu bir insan doğru bir söz söyleyebilir. Bilgili bir insan yanılabilir. Sevmediğimiz biri, bizim göremediğimiz bir gerçeği fark etmiş olabilir.

Elbette niyet, bağlam ve söyleyen kişinin güvenilirliği önemlidir. Ancak sözü yalnızca söyleyenin kimliğine göre kabul etmek veya reddetmek, insanı hakikatten uzaklaştırabilir.

Dinlemek, hemen kabul etmek değildir. Önce anlamak, sonra tartmak ve kendi ölçümüzden geçirmektir.

Bilgelik, doğru sözü yalnızca tanıdık ve güvenilir bir sesten geldiğinde değil, bize yabancı bir yerden ulaştığında da fark edebilmektir.

Bir söz dünyayı değiştirebilir mi?

Tek bir söz bütün dünyayı bir anda değiştirmeyebilir. Fakat bir insanın dünyasını değiştirebilir.

Bir insanın dünyası değiştiğinde, onun çevresine verdiği karşılık da değişir. Çocuğuyla, eşiyle, çalışma arkadaşlarıyla ve kendisiyle başka türlü ilişki kurmaya başlayabilir.

Böylece bir söz, görünenden daha büyük bir etki zinciri oluşturur.

Yunus Emre’nin “bir söz” demesi bu nedenle önemlidir.

Çok söz değil.
Uzun açıklamalar değil.
Gösterişli cümleler değil.

Tam gereken yerde ve gereken ölçüyle söylenen bir söz.

Bu söz bazen bir özürdür. 

Bazen teşekkürdür. 

Bazen “Sana inanıyorum” demektir. 

Bazen bir haksızlığı açıkça dile getirmek, bazen de uzun zamandır söylenmesi gereken kesin bir “Hayır”dır.

Sözün kıymeti uzunluğunda değil, yerine ulaşmasındadır.

Sonuç

Yunus Emre’nin “Bu cihan cehennemini sekiz cennet ede bir söz” dizesi, sözün insan hayatındaki dönüştürücü gücünü anlatır.

3, sözü yaratır ve görünür hale getirir.

8, sözün dünyada oluşturduğu hükmü, karşılığı ve sonucu temsil eder.

Ancak bu dönüşümün gerçekleşebilmesi için yalnızca konuşmak yetmez. 

Kişinin sözün demini bilmesi; neyi, ne zaman, hangi niyetle ve nasıl söylediğinin farkında olması gerekir.

Bir söz insanın içinde yıllarca sürecek bir savaş başlatabilir. Bir başka söz ise o savaşı durdurabilir.

Çünkü bazen bir dünyayı cehenneme çevirmek de onu sekiz cennet haline getirmek de dilin ucundadır.

Sizin hayatınızda, içinizdeki cehennemi cennete çeviren bir söz oldu mu?